Against the war
© Vasily Vereshchagin - The Apotheosis of War (1871)
We leven in turbulente tijden: de oorlog is dichterbij dan we zouden willen, de vrede fragieler dan we dachten. Dit vijfluik is een reflectie op de wereldwijde onrust. In het eerste deel van dit concert staat de oorlog centraal, met als blikvanger het confronterende Berliner Requiem van Kurt Weill en Bertolt Brecht. Daarna bloeit de hoop op en weerklinkt het verlangen naar vrede in enkele adembenemend mooie koorwerken. Against the War is een themaconcert dat op schrijnende wijze actueel is.
Het programma opent met ‘Peace on Earth’, waarin Hessenbergs Ach, Herr, mache mich zum Werkzeug deiner Friede een eerste oproep tot vrede laat klinken. Die hoop wordt meteen geconfronteerd met de realiteit van de oorlog in Stravinsky’s L’histoire du soldat in ‘A Soldier’s Tale’.
‘War’ richt de blik vervolgens op de mechanismen die oorlog voeden. In ‘Death & Destruction’ toont Weills Berliner Requiem de onvermijdelijke gevolgen van blinde macht en vernietiging. Tot slot keert ‘Peace on Earth (revisited)’ terug naar het vertrekpunt: met Schönbergs Friede auf Erden klinkt, ondanks alle getoonde gruwel, opnieuw een voorzichtige boodschap van hoop en menselijkheid.
Pieter Bergé over ‘Against the War’
[Concept] Against the War is een muzikale reflectie op de cycli van oorlog en vrede die de wereldgeschiedenis kenmerken. Het concert begint en eindigt met twee a-cappellakoren die krachtig uitdrukking geven aan het menselijk verlangen naar vrede. Tussen die twee punten wordt de oorlog in verschillende gedaantes geportretteerd. In L’histoire du Soldat van Stravinsky & Ramuz wordt een soldaat ten tonele gevoerd die ontredderd uit de oorlog terugkeert, zijn voeling met de wereld is kwijtgespeeld en uiteindelijk zelfs zijn ziel aan de duivel verkoopt. In hun cantates klagen Eisler & Silano bikkelhard aan hoe een land, dat door potentaten wordt geleid, razendsnel kan afglijden naar een cultuur van angst en geweld. Het Berliner Requiem van Weill & Brecht laat horen hoe vaak de gewone mens het grootste slachtoffer van oorlog is en hoe gemakkelijk diens leed vervolgens wordt vergeten. Maar het concert eindig dus met een uitdrukking van hoop: “Vrede op aarde!” van Arnold Schönberg.
[Eislers cantates] De twee cantates van Eisler zijn gebaseerd op teksten van de Italiaanse revolutionaire politicus Secondino Tranquilli, die schreef onder het pseudoniem Ignazio Silone (1900-1974). Vandaag is Silone een illustere onbekende, maar in de jaren na de Tweede Wereldoorlog zou hij meermaals zijn voorgedragen voor de Nobelprijs Literatuur. De teksten van de twee cantates zijn ongemeen scherp: de eerste hekelt hoe snel een land kan veranderen als zijn leiders het halsoverkop in een oorlog storten; de tweede beschrijft hoe totalitaire regimes een hele maatschappij kunnen ontwrichten door een klimaat van angst te creëren. Eisler koos voor een eerder sobere toonzetting. Daardoor blijft de tekst goed verstaanbaar en komt de boodschap des te krachtiger binnen.
[Berliner Requiem] Het Berliner Requiem is geen requiem in de traditionele, liturgische betekenis van het woord. Het is eerder een profaan werk, dat vooral is opgevat als maatschappelijke en politieke kritiek. Tekst en muziek hebben een overwegend hard en onbuigzaam karakter, behalve misschien in Marterl, maar daar krijgt de walsende muziek een pijnlijk ironische bijklank. Andere delen alluderen op religieuze muziektradities, zoals koralen en Bach-passies, maar plaatsen die in een ander daglicht. Voor het grootste deel van zijn requiem kiest Weill voor een vrij harde, donkere klank, gedomineerd door mannenstemmen en blaasinstrumenten. De compositiestijl zelf is opzettelijk toegankelijk gehouden, want Weill behoorde tot een generatie interbellumcomponisten die een breed publiek wilde bereiken. Meteen na het requiem volgt een klaaglied van Rudolf Mauersberger dat als een verdere bezinning op het stuk van Weill en Brecht fungeert. “Warum?” is de centrale vraag, gevolgd door een smeekbede om “weer thuis te mogen komen”. Na de relatieve hardheid van Weills muziek klinken de harmonieën van Mauersberger sonoor en uitnodigend. Muzikaal lijkt de terugkeer naar vrede hier al te worden ingezet.
[Vrede] De twee koorwerken over ‘vrede’ in dit programma komen uit totaal verschillende hoeken. Hessenberg schreef zijn stuk vlak na de Tweede Wereldoorlog, in een eerder conservatieve, tonale stijl waaruit zijn verlangen naar eenvoud en rust spreekt. Het werk van Schönberg is bijna veertig jaar ouder en dateert uit een periode waarin de componist de grenzen van de tonaliteit aan het aftasten was. Dat is zeer goed hoorbaar in dit werk, dat zoekt en wringt, maar uiteindelijk toch zijn toevlucht zoekt in de troostende schoonheid van een harmonieus slotakkoord.
-
I. Peace on Earth
Hessenberg, Ach, Herr, mache mich zum Werkzeug deiner Friede
II. A Soldier's Tale
Stravinsky, L’histoire du soldat (trio version)
III. War
Weill, Potsdam 1 / Eisler, Kriegskantate / Potsdam 2 / Eisler, Römische Kantate / Potsdam 3
IV. Death & Destruction
Weill, Berliner Requiem
Mauersberger, Wie liegt die Stadt so wüst
V. Peace on Earth (revisited)
Schönberg, Friede auf Erden
-
Dirigent: Yuval Weinberg
Musici: I SOLISTI & Chorwerk Ruhr
Solisten: Lore Binon (sopraan), Jan Michiels (piano), Shirly Laub (viool), Benjamin Dieltjens (klarinet)Productie: I SOLISTI & Chorwerk Ruhr
Coproductie: PerpodiumGerealiseerd met de steun van de Tax Shelter-maatregel van de Belgische Federale Overheid via Flanders Tax Shelter.